Kann es häufiger zu Deichbrüchen aufgrund von Dürre kommen? „Wenn wir dem Wasser keinen Raum geben, wird das Wasser selbst diesen Raum einnehmen“

[Archive](https://archive.ph/wGy2V)

**Een dijkdoorbraak door droogte, kan dat vaker gebeuren? ‘Als we water niet de ruimte geven, neemt het water zélf die ruimte’**

Droogte – In Wilnis vond in 2003 een dijkdoorbraak plaats, vanwege een uitgedroogde veendijk. De vraag is nu of Nederland met het aanhoudende hete voorjaar en de droge zomer iets dergelijks opnieuw kan overkomen. „Van deze dijkdoorbraak heeft iedereen in Nederland iets geleerd.”

De inwoners van Wilnis herinneren zich de watersnood nog goed. Hoe een rommelend geluid midden in de nacht hen wakker hield, zij buren vertelden dat de dijk was doorgebroken, dat water in de richting van de huizen stroomde. Dat de anderen hen niet geloofden en suggereerden dat ze gedronken hadden. En melkveehouder Arjan van Rijn herinnert zich nog precies dat hij die nacht wakker werd gebeld door een bevriende aannemer bij wie hij af en toe als loonwerker aan de slag was. „Schotten laden”, luidde de dringende oproep door de telefoon. „Dijkdoorbraak.” Einde gesprek.

Bijna 23 jaar geleden, in de nacht van 25 op 26 augustus 2003, bezweek op twee plaatsen over ongeveer zestig meter een veendijk van de ringvaart in Wilnis. Dat stuk dijk schoof een meter of zeven over een speelweide. Het water stroomde naar drie woonwijken, tot aan de drempels van de woningen. Vijftienhonderd mensen in het Utrechtse dorp werden geëvacueerd; de schade aan onder meer verzakte woningen liep uiteindelijk op tot naar schatting ruim 12 miljoen euro.

De gebeurtenissen in Wilnis maakten zo veel indruk op melkveehouder Van Rijn, dat hij zich in de daaropvolgende jaren steeds meer voor watermanagement ging interesseren. „Wat ik toen heb meegemaakt, was mooi werk. Iedereen stond voor elkaar klaar.” Inmiddels laat Van Rijn (56) het koeien melken goeddeels over aan zijn zoon, en is hij zelf lid van het dagelijks bestuur van Amstel, Gooi en Vecht, het waterschap dat lang overhoop heeft gelegen met de gemeente De Ronde Venen over de aansprakelijkheid van de calamiteit in Wilnis. Inmiddels is de relatie tussen waterschap en gemeente weer „heel goed”, glimlacht Van Rijn, staande op de plaats van het ongeval, op een volledig gerenoveerde kade.

**Aanhoudende droogte**

Oorzaak van de doorbraak was aanhoudende droogte. De brede veendijk was na een lange, hete zomer uitgedroogd, het veen in de dijk had volume en gewicht verloren en was door de opwaartse druk van grondwater als het ware opgetild en opzij geduwd. Het was de enige serieuze calamiteit als gevolg van aanhoudende droogte – die overigens veel slechter had kunnen aflopen. De vraag is nu of Nederland met het aanhoudende hete voorjaar en de droge zomer iets dergelijks opnieuw kan overkomen.

„Nee”, zegt Huub de Bruijn, geotechnisch adviseur bij kennisinstituut Deltares, en destijds namens bureau GeoDelft projectleider van het onderzoek naar de oorzaak van de dijkafschuiving in Wilnis. „Destijds was iedereen verrast dat dijken door uitdroging konden bezwijken. Maar sinds Wilnis is veel onderzoek gedaan, er is veel meer kennis over de faalmechanismen van dijken, en bovendien zijn waterschappen verplicht hun dijken op onder meer droogte te toetsen.”

Ook Bas Molenkamp, ‘waterveiligheidsadviseur’ van het waterschap Amstel, Gooi en Vecht, antwoordt met een duidelijk „nee” op de vraag of zoiets als Wilnis opnieuw kan gebeuren. „Je kunt nooit iets helemaal garanderen, maar ik zeg ‘nee’ omdat we heel veel maatregelen hebben genomen”, vertelt hij op de dijk bij Wilnis. Waterschapbestuurder Van Rijn: „Van deze dijkdoorbraak heeft iedereen in Nederland iets geleerd. Iedereen is op z’n eigen manier opnieuw naar de veendijken gaan kijken.” Niet alleen werd het getroffen stuk dijk met damwanden versterkt, ook alle andere veendijken in de omgeving werden versterkt met een laag klei, door een steunberm van zand aan de binnenzijde, of met een combinatie van die twee maatregelen.

De kleilaag zorgt in tijden van droogte niet alleen voor voldoende gewicht, maar is ook minder gevoelig voor droogte. Klei houdt water beter vast. Molenkamp: „We zijn alert op al onze keringen, en we inspecteren die bij droogte zoals we die ook controleren bij zware stormen op verzakkingen of vervormingen, maar over droogtegevoelige dijken maken we ons eigenlijk geen zorgen meer.” Daar komt bij dat de inspecties uitgebreider zijn. Geotechnicus De Bruijn van Deltares: „Daarbij beschikken we over meer methoden dan vroeger om die droogte snel te signaleren, via beelden van satellieten, drones en infraroodcamera’s van bijvoorbeeld het gras op de dijken.”

**Kracht van het water**

Dat dijken bezwijken omdat er bijvoorbeeld onvoldoende water door de boezemkanalen de polders instroomt, is evenmin een serieus risico. Molenkamp: „We hebben vrijwel altijd voldoende water, omdat wij hier gekoppeld zijn aan het Amsterdam-Rijnkanaal.” De woningen achter de beroemde kade van de ‘tussenboezem’ in Wilnis liggen ongeveer zes meter onder NAP. Het waterpeil van de ringvaart zelf bedraagt 2.10 meter onder NAP. Het peil van het water dat vanuit de grotere boezemwateren wordt ‘uitgeslagen’ op de rivieren bedraagt 40 centimeter onder NAP. Uiteindelijk verdwijnt het water via de sluizen van IJmuiden naar de Noordzee.

We lopen naar een monument dat herinnert aan de dijkdoorbraak, met teksten van kinderen over het water. ‘Leuk, maar toen niet’. Molenkamp: „Wat mij verbaast, is dat mensen vaak niet beseffen hoezeer de verschillende watersystemen met elkaar in verbinding staan, en wat we allemaal moeten doen om ervoor te zorgen dat het water niet komt waar je het niet wil hebben.” Waterbeheer wordt vanzelfsprekend gevonden. Molenkamp maakt weleens de vergelijking met het werk van vuilnismannen. „Als die vier dagen staken, is iedereen ineens geschokt dat er zo veel troep op straat ligt.”

Waterschapbestuurder Arjan van Rijn: „De mensen die de dijkdoorbraak in Wilnis hebben meegemaakt, kennen de kracht van het water. Die beseffen wat er kan gebeuren. Maar die bewustwording zakt weg. Telkens moeten we weer uitleggen wat het belang is van een dijk en de ruimte die zo’n dijk nodig heeft. En moeten we ons verweren tegen mensen die, bijvoorbeeld, bomen op deze dijk willen neerzetten, of mensen die niet willen dat we bomen kappen als dat nodig is voor de waterveiligheid.”

Molenkamp: „We moeten echt in gesprek blijven om die ruimte te claimen. Mensen willen groen. Mensen willen woningen. Maar als we water niet de ruimte geven, dan neemt het water straks zélf die ruimte. We moeten meer beseffen dat we zonder een goede waterhuishouding hier helemaal niet kunnen wonen. Dat we hier wonen, is eigenlijk uniek. We zijn op bezoek in een gebied waar zonder ons water zou staan.”